|
* Zwemmen
* Duiken
* Sauna
* De ervaringen van Frans met zwemmen&sporten
* Zonnebank
* Tillen
* Sporten
* De ervaringen van Mark met sport
* Linda over haar ervaringen met paardrijden
* Zadelpijn * Ervin Martin over zijn ervaringen met fietsen
Zwemmen
Met een stoma kun je gewoon zwemmen. Ook in de
zee, natuurbaden etc. kan het zwemmen
met een stoma geen kwaad. Zorg er wel voor dat het stoma
goed is afgesloten met een stomazakje,
zodat er geen zand of water bij kan
komen (water in een bubbelbad kan bijvoorbeeld voor
infecties zorgen). De zon
(of zonnebank) kan het slijmvlies van
de stoma uitdrogen als er geen zakje
overheen zit. Het zakje en de plak zijn waterbestendig
en je hoeft niet bang te zijn dat het loslaat. Een zweminstructeur heeft op instructie van enkele
stomaconsulenten een paar jaar geleden een test gedaan. Hij heeft 4 uur lang tot zijn borst in het
water gestaan om verschillende huidplaten te testen. Het bleek dat alle huidplaten
waterbestendig waren.
Enkele daarvan waren zelfs het eerste uur na het zwemmen niet te verwijderen.
Als je gaat zwemmen kun je als je dat
fijn vindt een kleiner zakje gebruiken, de zogenaamde
mini activiteitenzakjes. Het is raadzaam het filter
af te plakken met de bijbehorende stickers. Als het
filter vochtig wordt, werkt het niet meer waardoor het badwater het zakje kan laten
opbollen. Het nadeel van het filter afplakken is dat de
gassen niet meer uit het zakje kunnen ontsnappen. Gelukkig is er voor dat
probleem een oplossing gevonden: het
Gore-Tex filtermembraan.
Als je dit ronde plakkertje op de filteropening plakt, blijft het filter ook onder water droog,
terwijl de gassen toch gewoon naar buiten kunnen. Onder water kan het zakje zich trouwens ook
gewoon met ontlasting vullen. Na het zwemmen kan het zijn dat je het zakje moet
verwisselen in verband met het verweken van de plak, neem dus altijd een reserve mee!
Merk: Gore-tex filtermembraan van
Eurotec
De randen van de plak kunnen iets omkrullen en
slijmerig worden. Als je uit het water bent hecht
dat weer aan de huid, mits er geen zand of zonnebrand
tussen is gekomen. Voor de zekerheid zou je de rand van
de plak met speciale tape af kunnen plakken, al is het alleen maar voor een veiliger gevoel.
Daarvoor kun je bijvoorbeeld
Circleplast van NuHope gebruiken, deze zijn waterproof, verkrijgbaar in verschillende maten en voorzien van een
rubberen toplaag. Ook kun je
Circlemate van Eurotec gebruiken, deze zijn in verschillende diameters verkrijgbaar en met een zachte toplaag. Eurotec heeft ook de
Varimate thin strips, deze strips zijn gemaakt van een dunne en doorzichtige
hydrocolloïd en ook een uitkomst voor mensen met een pleister allergie.
Welland heeft halfronde hydrocolloïde pleisters voor extra fixatie rond de plak.
Maar de oude vertrouwde
Leukopor werkt ook goed.
Merk: Circleplast van NuHope, Circlemate van Eurotec, Hydrofame strips van Welland
en Varimate thin strips van
Eurotec
Bij een
continent stoma is het belangrijk om de
opening af te plakken met een waterdichte pleister. Als de micro-organismen
uit het water in contact komen met je stoma opening kun
je hier ziek van worden.
Stichting Stomaatje huurt jaarlijks een zwembad af
speciaal voor mensen met een stoma, maar ook vrienden en familie zijn welkom. Lijkt je dat wat? Kijk dan op het
forum voor meer informatie.
Naar boven
Duiken
Een stoma staat duiken niet in de weg, je zult alleen
met wat dingen rekening moeten houden. Als eerste
verlies je op en in het water veel vocht, zeker als je
duikt op vakantie in een warm land. Mensen
met een stoma (en zeker een ileostoma) moeten er daarom op letten dat ze
genoeg vocht binnenkrijgen voor en na de duik. Ga ook
niet duiken als je darmen van slag zijn, met
diarree verlies je al meer vocht dan
anders waardoor je last kunt
krijgen van vochttekort. Ten
tweede is een nieuw stomazakje voor de duik aanbrengen,
aan te raden. Maar alleen als je een tweedelig systeem
hebt! Bij een eendelig systeem is het niet verstandig de
huidplak te vervangen vlak voor een duik, omdat hij dan
nog niet genoeg gehecht is aan de huid (of vervang de
plak dus ruim van tevoren, een aantal uur).
Bron:
DiversHangout
Veel vragen van
stomadragers gaan over de druk onder water: vormt dat
met een stoma geen problemen? Het antwoord is: nee! Een
uitzondering hierbij is de continent stoma. Als je na
een duik weer naar het wateroppervlak gaat, zet de
lucht
in je lichaam uit, ook in je darmen. Dat gas moet kunnen
ontsnappen, daarom laten veel mensen
winden na een duik.
Wat bij ons stomadragers natuurlijk in het zakje beland.
Het is voor mensen met een stoma daarom ook beter om
geen koolzuurhoudende dranken voor het duiken te
drinken, evenals andere producten die gassen kunnen
veroorzaken. Bij een continent stoma is er het risico
dat het niet mogelijk is dat de gassen kunnen
ontsnappen, doordat het reservoir door de druk wordt
afgesloten. Hierdoor komt er een
enorme druk op je
darmen te liggen. En hoewel die erg flexibel zijn, wil
je natuurlijk geen risico's lopen dat het darmweefsel
gaat scheuren. Dit geldt dus alleen voor de
continent stoma's.

Bron:
Certificaatinfo/duiken
Of je een natpak of een droogpak draagt, is
heel persoonlijk. Een pak houd het
stomazakje beter
op zijn plaats, maar mag ook weer niet te strak zitten
waardoor de gassen niet kunnen
ontsnappen in het zakje bij het weer naar boven gaan.
Het is prettig als het pak goed rekbaar is,
van stretch. Je kunt ook een stomacap gebruiken, tezamen
met een sportkorset, om je stoma te
beschermen (zie
hieronder bij het onderwerp sporten) en een breuk te
voorkomen bij bijvoorbeeld het tillen van je
duikuitrusting. Als je loodgordel op het stoma drukt,
kun je het lood in loodpockets in je trimvest doen, of
bijvoorbeeld aan je fles. Als je nat duikt, kun je het
filter afplakken met een
Gore-Tex filtermembraan.
Als je dit ronde plakkertje op de filteropening plakt, blijft het filter ook onder water droog,
terwijl de gassen toch gewoon naar buiten
kunnen. Kijk voor verdere tips over
bijvoorbeeld de plak rondom afplakken, bij het onderwerp
zwemmen hierboven. Je
duikuitrusting kan overigens flink zwaar zijn,
dus schroom niet om hulp te vragen om ze naar het water te
tillen!
Naar boven
Sauna
Als je wilt, kun je ook nog gewoon naar de sauna. Door de hoge temperaturen en het vele
zweten kan de plak eerder loslaten. Neem dus het zekere voor het onzekere en plak de
randen van de plak af met speciale tape (zie hierboven bij zwemmen). Neem ook
extra materiaal mee en verwissel de plak na het saunabezoek. En let erop dat je genoeg
drinkt! Er bestaan ook speciale saunabanden.
Als je je zakje eronder dubbelvouwt zie je er niks meer van! Je
besteld ze onder andere bij via de Duitse site
"stoma na und". En via de Nederlandse website
"Design your stoma".
Er zijn ook soorten voor mannen.
Bron afbeeldingen: boven
Stoma na und en onder
Design your stoma Naar boven
De ervaringen van Frans met zwemmen en sauna
"Hoi, ik ben Frans en woon in Noord Brabant. Ik heb een blijvend colostoma
sinds december 2005, ben er goed aan gewend en kan er gemakkelijk mee leven.
Al vanaf november 2005 ben ik lid van het Stomaatje forum, ongeveer een maand voor ik geopereerd zou
worden (uiteindelijk zijn het in korte tijd drie operaties geworden). Ik heb op dit forum veel
geleerd over hoe met een stoma om te gaan en antwoorden gekregen op de vele vragen die ik toen
stelde.
Voor mijn operatie ging ik samen met mijn vrouw regelmatig naar de sauna. Het was voor ons gezellig
en een ontspanning. Nadat ik weer een beetje was opgeknapt wilde ik weer gaan zwemmen en misschien
later ook weer eens naar de sauna gaan. Na een half jaar ben ik gaan zwemmen met een groep
kankerpatiënten in een verwarmd groot bad (32 graden) onder leiding van een fysiotherapeut. De
eerste keer was ik nogal zenuwachtig en had van alles thuis laten komen om maar geen lekkages te
krijgen. Ik had alles afgeplakt met ronde pleisters en heb toen de stap gewaagd om te gaan zwemmen. Na
een half uur voelde ik dat er wat los zat en ging vlug uit het water. Uiteindelijk bleek dat alles los
zat behalve mijn stomazakje, niks mee aan de hand. De pleister eraf gehaald en weer met een beetje
schrik gaan zwemmen en ondertussen hopend dat het stomazakje maar niet los zou laten. Maar de plak
bleek zelfs vaster dan normaal te zitten. De daarop volgende keren dat ik ging zwemmen gewoon mijn
stomazakje aan en verders niets afgeplakt. Nog nooit last gehad van dat mijn stomazakje los ging zitten.
Na een jaar zijn wij ook weer op vakantie gegaan naar vakantieparken. Daar ging ik gewoon zwemmen. Ik
had in de tussentijd ook twee zwembroeken op maat laten maken bij Matema badmode, dit zijn zwembroeken
met een hoger model en komen daardoor tot net boven de rand van mijn stomazakje. Het valt helemaal niet
op als je er mee gaat zwemmen, er zijn zelf mensen geweest die vragen waar deze te koop waren vanwege
het mooie model dat ze dit vonden. Ook ben ik op een gegeven moment op vakantie weer naar de sauna gegaan
en dat beviel me goed. Het waren wel kleine saunacabines, stoombadjes en bubbelbaden, deze waren
meestal met badkleding aan.
Maar nu mijn ervaring met een echte sauna. Ongeveer een uur van tevoren plak ik een nieuw eendelig
stomazakje op zodat de plak goed aangehecht is. In de sauna aangekomen plak ik het filter af zodat er
geen water in kan lopen tijdens douchen, zwemmen en bubbelbaden. De eerste keer dat ik in een sauna kwam
als stomadrager was ik wel wat zenuwachtig, van zien ze het dat ik een stoma heb? Ik moest wel over een
grote drempel heen, maar eenmaal binnen viel het allemaal heel erg mee. Ik keek wat rond of ik soms
opviel met een stomazakje aan, maar merkte al heel vlug dat er nauwelijks iemand naar keek. Je kunt het
zelf ook een beetje verstoppen door als je binnen of buiten rondloopt om af te koelen, je hand of
badhanddoek er een beetje voor te houden en dan merk je dat er nauwelijks iemand op reageert en kijkt.
Ook heb ik een huidkleurige saunaband uitgeprobeerd. Je valt dan wel iets meer op en ziet soms mensen
kijken van: “he, wat is dat nou?” Maar voor iemand met een ileostoma of groter stomazakje is zo’n
saunaband toch ideaal. Je kunt dan je stomazakje dubbel eronder vouwen en hebt ook meer zekerheid dat
de stomazak niet los laat. Het is een veiliger gevoel dat de plak niet loslaat of je een lekkage
krijgt. Je ziet dan ook geen stomazakje zitten alleen de band.

Bron: Stoma na und
Meestal gebruik ik de SenSura minicap eendelig. Deze valt veel minder op omdat het zakje maar iets groter
is dan de plak. Tijdens het zwemmen gebruik ik de normale maat stomazakjes, deze zitten dan toch in
het extra binnenzakje in de binnenkant van mijn zwembroek.
Merk:
Coloplast
Ik heb zelf een colostoma waarvan de ontlasting normaal veel dikker is als bij een ileostoma. Als ik
naar de sauna ga eet ik een dag van tevoren minder en licht verteerbaar zodat ik minder ontlasting
produceer. Men moet tijdens de sauna wel heel veel water blijven drinken, omdat nieren kort na het
saunabad minder vocht afscheiden. Om het vochtverlies te compenseren is het heel belangrijk
dat je voldoende drinkt om dat vochtverlies weer aan te vullen. Dit is extra van belang als je
nierklachten hebt. Doe je dit niet dan heb je er uren later last van dat de ontlasting veel te dik
wordt er moeilijker uit kan komen. Als je naar huis wilt gaan moet je wel rekening
houden met de plak die door al die warmte veel vaster op de huid is gaan zitten. Je moet eerst de
lichaamstemperatuur goed laten afkoelen voordat je de plak los kan halen en een nieuw stomazakje op
kunt doen. Dit geldt voor eendelige systemen, bij een tweedelig systeem kan men meteen het zakje
wisselen.
Ook bestaat er voor de sauna, zwemmen en momenten waarop een discrete oplossing gewenst kan
zijn een stomaplug (alleen te gebruiken bij mensen met een colostoma en op advies van de
stomaverpleegkundige!). Dit is een huidkleurige pleister met daaraan een soort tampon. Deze plug
sluit de stoma volledig af waardoor de ontlasting wordt tegengehouden. Gassen passeren echter
ongehinderd de plug en worden geneutraliseerd door het koolstoffilter. Ik heb zo’n plug, de Assura
Conseal plug van Coloplast, recent uitgeprobeerd en dat is me prima bevallen. Met deze plug valt het nog
minder op dat ik een stoma heb. Je ziet alleen een grote ronde huidkleurige pleister zitten. Je kunt
hem maximaal 8 uur laten zitten, daarna verwisselen of weer gewoon een stomazakje opplakken. Dit omdat
de filter dan uitgewerkt is.

Merk:
Coloplast
Voor mensen die graag naar een sauna zouden willen gaan en nog niet goed durven zijn er ook privé
sauna’s te huur om het uit te proberen. Ook worden er saunadagen georganiseerd speciaal voor
stomapatiënten, bijvoorbeeld door de Nederlandse stomavereniging. Ik ben daar ook heen geweest. De
drempel om naar een sauna te gaan is dan veel kleiner omdat iedereen die er is een stoma heeft.
Deze dagen zijn nog heel gezellig ook, je praat met elkaar over de ervaring die je hebt rondom een stoma
en sauna.
Ik ben blij dat ik weer gewoon naar de sauna kan gaan en als men zelf een beetje rekening houd met
het stomazakje of plug om dit wat te verbergen valt het bijna niet op dat je een stomadrager bent. Ik
kan weer genieten van het naar de sauna gaan!"
Lees
hier het interview met Frans
over de sauna dat hij voor het
magazine Wellness Life
had, herfst 2008.
Naar boven
Zonnebank
Op het forum werd er al een aantal keer gevraagd of je met een stoma nog onder de zonnebank kunt, dus
vandaar dat ik dit onderwerp er even bij plaats. Natuurlijk kun je nog onder de zonnebank,
geen probleem! Je stomazakje en plak kunnen daar gewoon tegen, door de warmte kan het zelfs zo zijn dat je
plak beter hecht. Ik zonnebank zelf ook en omdat ik toch zoveel mogelijk bruin wil worden, probeer ik
mijn stomazakje met een knijper bij elkaar te houden zodat de huid onder het zakje gewoon bruin kan
worden. Waarschijnlijk is het zelfs makkelijker zonnen onder de zonnebank dan in de
echte zon, omdat het een ander soort warmte is. In het zonnetje
zweet je veel sneller dan onder de zonnebank, wat vooral voor ileostomadragers vervelend kan zijn door het
zoutverlies. Ook kan de rand van de plak door het zweten gaan brokkelen. Daar heb je met een
zonnebank allemaal geen last van. Zon niet
zonder stomazakje, want dat kan het
slijmvlies van de stoma
uitdrogen. Let er ook op dat je het
eerste half jaar na je operatie je
wond beter niet kunt blootstellen aan de
zon of zonnebank. Het littekenweefsel
is nog te vers kan gemakkelijk verbranden.

Naar boven
Tillen
Een stoma (of litteken) is een zwakke plek in de
buikwand. Als je te zwaar tilt, komt er een te grote
druk op de buikwand en kan er een breuk ontstaan.
De
buikwand is omgeven door een sterke spierlaag en bekleed met buikvlies dat alles goed op zijn plaats houdt. Door de
aanleg van een stoma ontstaat er een zwakke plek in de buikwand, er is dan sprake van een te grote opening
in de spierlagen van de buik. Door deze te grote opening kan er buikinhoud naast de stoma uitpuilen, een
deel van de darmen komt dan voor in plaats van achter de buikspieren. Het gevolg is een grotere of
kleinere zwelling of welving van de buikwand.
Bijna
een derde van alle stomadragers ontwikkelt een breuk
(bij het overgrote deel gebeurt dit binnen het
eerste jaar na de aanleg). Soms zie je de breuk alleen bij
inspanning, anderen lopen voortdurend met een enorme bult
op de buik. In sommige gevallen besluit de
arts de breuk operatief te verhelpen, bijvoorbeeld door de stoma te verplaatsen naar
de andere zijde van de buik of door de buikwand te verstevigen met matjes.
In veel gevallen is dit niet mogelijk en alleen mensen met ernstige problemen, zoals hevige
lekkage, komen in aanmerking voor een dergelijke ingreep. Een nieuwe operatie zal de buikwand
immers verzwakken, waardoor de kans op terugkeer van de breuk groot is.
Het is daarom het beste om een breuk te
voorkomen!
Wat is te zwaar? Daarover zijn de
meningen verdeelt, maar vaak hoor je toch de
grens van 5 kilo.
Doe voorzichtig en let erop dat je
goed tilt, dus door je
knieën en zo dicht mogelijk op je
lichaam. Maar ga er niet te krampachtig op
letten. Het is wel goed als je buikspieren
worden getraind, juist ter voorkoming
van een breuk. Maar overdrijf het
niet. Pas op met teveel druk op je rechte
buikspieren (hier zit je stoma doorheen) en
train vooral de schuine buikspieren. Als het echt niet anders kan en je iets zwaars
moet tillen, bijvoorbeeld tijdens je werk, draag dan
een breukband ter ondersteuning.
Naar boven
Sporten
Bewegen is gezond voor je en bovendien ontspannend, zowel voor gezonde mensen als voor mensen met een
chronische aandoening. Voor de stomadrager zijn er nog wat specifieke voordelen: de
buikspieren worden er sterker van, waardoor de kans op een breuk of uitstulping (prolaps) minder wordt.
Daarnaast is sporten een middel om je stoma beter te leren accepteren. Als je
kunt sporten, voel je je minder gehandicapt. Sommige mensen vinden het moeilijk om te beginnen met sporten.
Bijvoorbeeld uit voorzichtigheid of onzekerheid over de stoma. Er bestaan cursussen
met als doel het vertrouwen terug te krijgen in je lichamelijk functioneren.
Ook is er in sommige ziekenhuizen 'stoma gym'
opgezet, waarbij je onder begeleiding van een
fysiotherapeut je sportieve activiteiten na de
stoma aanleg kunt ontwikkelen.
Met een stoma kun je bijna alle sporten beoefenen. Er zijn wel wat uitzonderingen
omdat een te grote druk op de buikwand niet goed is voor de stoma. Daarom worden
intensieve contactsporten (boksen, judo, worstelen, rugby, karate etc) en
gewichtheffen soms afgeraden, maar het is wel
mogelijk indien je de juiste
voorzorgsmaatregelen treft. Na de operatie is het verstandig de eerste 8 á 12 weken nog niet te sporten, en daarna je
conditie weer langzaam op te bouwen onder deskundige begeleiding.
Dit is natuurlijk ook sterk afhankelijk
van de oorzaak van je stoma en de omstandigheden
rondom de operatie (laparoscopisch of niet,
complicaties etc). Wat wel eerder zou kunnen na de
operatie is zwemmen, al is dit voor veel
mensen met een stoma een spannende stap.
Maar blijf voorzichtig met je buikspieren!

Bron afbeelding:
Deerok
Bij bijvoorbeeld balsporten is het
belangrijk de stoma goed te beschermen. Hiervoor is een speciale
stomabeschermcap verkrijgbaar. Deze beschermcap gebruik je onder een
steunbandage. Dat is een elastische band die je met klittenband om je middel
bevestigt. Je kunt natuurlijk bij intensieve sporten waarbij je geen bescherming nodig hebt ook
alleen de steunbandage gebruiken, zo'n bandage
voorkomt namelijk een breuk. Voor het sporten zijn speciale
ventilerende en smalle versies verkrijgbaar.
Bron afbeelding:
Baas op eigen buik en
Ostomy armor
Er bestaat ook een stomazakje met geïntegreerde cap, je hebt zo geen steunband meer nodig:
Merk:
Marlen omega
Een ander idee is om ter bescherming een schoudervulling over de stoma heen te plakken. Het kan ook fijn zijn een extra broekje
onder je sportkleding te dragen ter ondersteuning. Er bestaan ook onderbroekjes met extra steun bij
de buik. Ook kan het prettig zijn om een katoenen hoesje over je
stomazakje heen te dragen, zodat het zweet beter wordt opgenomen. Hieronder zie je een voorbeeld daarvan.
Belangrijk is om altijd ruim voordat je gaat sporten een
nieuwe plak aan te brengen, het materiaal heeft namelijk enkele uren de tijd nodig om goed te hechten
aan de huid. Wat ook belangrijk is om te weten is dat sporten de werking van de dunne darm remt. Mensen met een
ileostoma kunnen daardoor een kleiner zakje gebruiken. Tijdens het sporten neemt bovendien de
bloedvoorziening aan de dikke darm toe, waardoor er minder water wordt onttrokken aan de ontlasting.
Hierdoor kunnen mensen met een colostoma last krijgen van wat waterige ontlasting. Ook bij een
colostoma kan de output (hoeveelheid ontlasting dat uit de stoma komt) minder groot worden, maar bij duursporten en
schokkende bewegingen (bijvoorbeeld tennis) ontspant de dikke darm zich en komt er juist meer uitput.

Bron afbeelding:
Deerok
Als je het
klotsen van de dunne ontlasting of urine tijdens het sporten vervelend vindt,
kun je de inhoud van het zakje indikken met speciale middelen. Bijvoorbeeld met
BBraun ileo-gel tabletten,
Eurotec gellymate of LaproCare Super Absorberende Sachets van
Laprolan. De dunne ontlasting of urine wordt hiermee omgevormd tot een
gelachtige substantie.
Merk van links naar rechts:
BBraun,
Eurotec en
Laprolan.
Door overmatig transpireren tijdens het sporten verlies je meer
vocht en zouten dan normaal, wel 1 á 2 liter vocht per uur. Veel drinken
voor, tijdens en na het sporten is dus erg belangrijk.
Indien je alleen water drinkt; voeg
daar dan een snufje zout aan toe. Zo
neemt je lichaam het water beter op
tijdens het sporten en gaat het niet linea recta
naar je blaas.
Zeker voor mensen met een ileostoma is het ook
belangrijk dat die zouten weer aangevuld worden. Dat kun je doen door voor
of tijdens het sporten bijvoorbeeld een zouttablet of capsule
in te nemen, die kun je vaak zonder recept bij de apotheek
krijgen. Ook heb je tegenwoordig sportdrank waaraan
minerale zouten zijn toegevoegd (isotonisch), want met een
ileostoma verlies je naast natrium (zouten) ook
kalium. Een voorbeeld is
"AA drink sportwater",
hiermee krijg je precies dié mineralen binnen die je bij het zweten hebt verloren. Ook erg aan
te raden bij warm weer.

Naar boven
De ervaringen van Mark met sport
"Ik
ben Mark Vos, 33 jaar en kreeg in 2005 mijn
ileostoma. De reden van mijn stoma was ernstige dikke
darmontsteking. Op sommige plekken was mijn dikke darm
zo aangetast, dat deze op knappen stond. In overleg met
mijn arts is mijn hele dikke darm verwijderd en heb ik
een stoma gekregen. Ik sport al vanaf mijn 4e jaar. Ik
ben begonnen met voetballen op mijn 4e tot mijn 16e.
Vanaf mijn 8e tot mijn 14e zat ik met zwemmen in de
Groningse selectie voor wedstrijdzwemmen. Op mijn 16e
ben ik met schaatsen en wielrennen begonnen. Wielrennen
heb ik bijna tot de profs gehaald voordat ik ziek werd.
Schaatsen op top Amateur niveau.
Ik was niet bang
dat ik met een stoma niet meer zou kunnen sporten. Wel
had ik deze angst toen er in 1998 Colitus Ulcerosa bij
mij werd ontdekt. Ik heb een half jaar in het ziekenhuis
gelegen en mijn toestand verslechterde. Ik woog op een
gegeven ogenblik nog maar 39 kilo en was bijna
uitgedroogd. Toen ik met spoed naar UMCG in Groningen
werd gestuurd en ik betere begeleiding kreeg, knapte ik
gelukkig snel weer op. In het ziekenhuis had ik best
angstige momenten, ook of ik het wel zou overleven,
gelukkig ben ik van mijn aard een vechter en dat bleef
ik ook doen. Ik heb het sporten na de stoma aanleg heel
rustig opgebouwd. Ik ben pas drie maanden na de operatie
voor het eerst weer op de fietst gestapt. Voor die tijd
heb ik veel gewandeld, om toch in beweging te blijven en
aan mijn stoma te wennen. Dit opbouwen was best zwaar,
maar het was heerlijk om na zo’n lange periode weer te
fietsen. En zonder lekkages. Ik heb gelukkig al jaren
hele goede begeleiding van trainers, zij waren er vooral
mee bezig dat ik niet te fanatiek begon, dus rustig
opbouwen.
Ik doe nu aan
marathonschaatsen en nog steeds wielrennen.
Marathonschaatsen op regionaal niveau net onder de
landelijke best rijders. En wielrennen twee niveaus
onder de profs. Maar vooral op natuurijs ben ik nog erg
goed. Dit jaar ben ik als 23e geëindigd op de
Alternatieve Elfstedentocht in de Weissensee Oostenrijk.
Mijn mede sporters en trainers vonden het erg
indrukwekkend dat ik er nog zo mee kon en kan sporten,
ook hebben ze veel bewondering dat ik er zo open over
ben. Het omkleden en douchen gaat goed. In het begin
kwamen sommige sporters met vragen, maar ik heb nog
nooit rare opmerkingen gehad. Soms maak ik met mijn
vrienden wel eens grapjes onder de douche over mijn
stomazakje. Ik merk zeker verschil tussen zonder stoma
sporten, en nu met. Vooral met diep zitten snijdt de
stomaband iets in mijn heupen, vooral met schaatsen kan
dat lastig zijn. Ik heb moeten leren mijn techniek
ietsje aan te passen waardoor dit niet steeds gebeurd.
En ik vind het lastig dat soms met lange afstanden mijn
zakje vol loopt, dan wil ik eigenlijk wel naar het
toilet, maar dan moet ik nog eerst de wedstrijd
uitrijden. Mijn schaats en fiets kleding past heel erg
goed met stoma, daar hoefde niets aan te worden
verandert. Ik moet rekening houden dat ik mijn voedsel
goed kauw. En veel water drink, en vlak voor een
wedstrijd niet te veel eet. En vooral niet te pittig.
Verder kan ik bijna alles hebben. Ik neem 4 liter vocht.
Bij zware inspanningen neem ik ORS (zout) oplossing. In
de zomermaanden als het echt warm is wordt dit zelfs 6
tot 8 liter vocht. Ik heb sinds dat ik een stoma heb 2
keer een kleine lekkage gehad. En hoe ik dat heb
opgelost, tja ik kwam er pas na de training achter, dus
ik heb mij verschoond.
(Links ben ik)
Mijn tip voor
alle stomadragers: wees niet bang om dingen te proberen
die je eigenlijk wel leuk vind om te doen. Natuurlijk
kun je een keer ergens lekkage mee krijgen of als je te
fanatiek bent zelfs een breuk. Soms speelt schaamte ook
nog een rol (dat men bang is om na het sporten te
douchen) naar mijn mening is dat echt niet nodig. Een
stoma is niet iets om je voor te schamen. Integendeel,
als je met sporten, of op wat voor manier dan ook laat
zien dat je met een stoma nog steeds net zo veel kunt
doen of bereiken als mensen die geen stoma hebben, dan
verdiend dat alleen maar waardering en bewondering. Dus
mijn tip: vooral dingen uit proberen, ontdek hoe leuk
het leven kan zijn, ook met een stoma."
Naar boven
Linda over haar ervaringen met paardrijden
"Ik ben Linda, 21 jaar
en kreeg op 14 februari 2006 (Valentijnsdag) mijn stoma.
Ik kreeg een stoma door colitis ulcerosa.
Na het proberen van vele medicijnen die niet aansloegen, zelfs de zwaarste niet, heb ik
toch alles geprobeert om een stoma te voorkomen. Er werd al zo vaak gepraat
"Het is beter dat die zieke darm eruit gaat". Maar na 3 jaar meer in het ziekenhuis te zijn geweest dan thuis, op school of bij vrienden zag ik dat ik zo niet langer door kon gaan.
Ik koos voor een stoma, al was er eigenlijk geen andere mogelijkheid meer. Mijn dikke darm is toen verwijderd en er is een ileostoma
aangelegd. Na 3 maanden was het idee om een pouch aan te leggen.
Alleen op het moment dat de operatie bezig was zijn er extreme verklevingen in mijn buik geconstateerd, en was een pouch geen optie meer.
Er is toen een definitief ileostoma aangelegd.
Helaas is het niet bij deze operatie gebleven er volgde keer op keer meer problemen met een abces boven mijn rectum.
De operaties die ik heb ondergaan zijn niet meer op één hand te tellen.
Uiteindelijk is ook mijn rectum verwijderd.
Op 2 december 2008 is uiteindelijk mijn laatste operatie geweest. Dit zou eigenlijk 1
december moeten zijn maar ja, ik moest weer anders zijn en kreeg op 2 december nog een spoed operatie vanwege een verkleving en een knik in mijn dunne darm.
Ik heb nooit opgegeven tijdens mijn hele ziekteproces, en mijn tijd in het ziekenhuis heb ik altijd de doorzettingsvermogen gehad om door te gaan met school.
Ik heb uiteindelijk mijn diploma dierverzorging gehaald en ben nu bezig met mijn laatste jaar paraveterinair (dierenartsassistente)
. Dit gaat zo goed dat ik na het behalen van deze opleiding fysiotherapie wil gaan studeren in Utrecht, als ik natuurlijk
ingeloot word.
Maar nu ga ik praten over mijn passie paarden! De artsen en stomaverpleegkundige hadden me gezegd dat ik tot 6 weken na mijn aanleg van mijn stoma niet mocht paardrijden. Zodra die 6 weken voorbij waren reed ik al snel weer fanatiek op mijn pony Gindelle. Na de 2de operatie ging
het helaas niet zo gemakkelijk. Ik moest weer een paar keer opgenomen worden.
En toen werd Gindelle ook nog eens kreupel. Maar zodra ik en Gindelle ons maar iets beter voelden gingen we er weer helemaal voor. Ik merkte op dat moment geen verschil tussen het met en zonder een stoma paardrijden, ik moest alleen wennen aan het idee dat ik een stoma heb en iets kwetsbaarder ben dan normaal.
Gindelle en Linda
De operaties na mijn 2e operatie hebben veel invloed gehad op mijn leven, mijn passie voor paarden verdween voor mijn gevoel, maar diep in mijn hard was die passie er wel.
Ik kon het niet meer opbrengen,
conditioneel maar ook geestelijk niet, de interesse was er raar genoeg niet meer.
Terwijl het altijd mijn grote liefde is geweest zag ik Gindelle als het ware niet meer staan, en ik kan je zeggen dat doet pijn. Ik kon niet meer rijden.
Ik was zo moe, pijn aan mijn zitvlak door mijn abcessen en een rectumamputatie, maar ook door de open buikwond ging het allemaal niet zo makkelijk meer.
Gelukkig is er tijdens mijn ziekteperiode een hond bijgekomen: Lot.
We hadden ook al een
Mechelse herder, die voelt aan als het met mij niet goed gaat.
Ik hoef niet één nacht weg te blijven of ze is van slag, ze is zo op mij gericht dat is super.
We kregen Lot van een kameraad van me vader (veehandelaar). Lot is een Working kelpie, een ras uit
Australië dat vee drijft.
Eigenlijk had mijn vader haar gekregen, maar het is uiteindelijk mijn hondje geworden.
Zo is er nog een passie ontstaan: het trainen van honden. Ik train Lot bij de schapen en in de behendigheid. Inmiddels zijn er nog 2 honden bijgekomen; een dochter van Lot, daar ga ik binnenkort mee trainen bij de schapen.
En nog een afgerichte Border collie voor bij de schapen.
Aangezien helaas afgelopen maart 2010 onze vorige Border collie is overleden moest er een andere hond komen om mijn vader te helpen bij de schapen.
Inmiddels geef ik ook les op een hondenschool aan pups en nieuwkomers op de hondenschool.
Dit vind ik erg leuk en hierdoor is er een ander passie bijgekomen. Deze dieren zijn er altijd als ik thuis kom en voelen aan hoe ik me voel.
Ben ik moe dan vinden ze het prima maar heb ik energie
dan willen ze daar ook van profiteren en gaan we lekker aan de slag bij de schapen of andere leuke bezigheden.
Ik kon mijn energie goed verdelen bij mijn honden, alleen niet bij mijn pony. Ik kon het op een of andere manier niet opbrengen.

Maar ik kan je zeggen dat mijn passie voor paarden weer terug
is! Ik ben gaan rijden op Shires met een paar vriendinnen (heb ik eindelijk weer gekregen na al die jaren ziek zijn, mijn hele sociale vriendenkring was weggevallen
op twee vriendinnen na). En na die rit van 3 uur (ja we moesten het gelijk goed doen!) zijn werkelijk waar mijn kriebels helemaal terug.
De volgende dag ben ik op Gindelle gaan rijden en probeer ik dit nu minimaal om de dag vol te houden,
ook al is het 5 minuten. De passie voor paardrijden is weer terug! Ik heb in mijn beginjaren na
de operatie altijd met een steunband gereden.
Ik heb deze steunband met kap aangevraagd bij de medische speciaalzaak. De steunband geeft je steun en de kap bescherming voor je stoma. Het is een veiliger gevoel omdat het je buik bescherming en steun biedt. De bandage verminderd de kans op een breuk. Ik heb ook 1 jaar terug een steunbroekje aangevraagd, daar heb ik in de tussentijd ook meegereden en geeft je ook steun in je buik tegen de schokken van het paard. Het is denk
ik persoonlijk wat het lekkerst zit. Mijn
stomaverpleegkundige adviseert mij om zeker wel wat om mijn buik te hebben.
Op het moment rijd ik niet met een bandage of een steunbroekje maar met een strakke zwangerschapsband om mijn buik.
Met een goede rijbroek geeft dit mij voldoende steun in mijn buik en kan ik me soepel bewegen op het paard.
Ik raad ook zeker aan om een bandage of een steunbroekje te gaan gebruiken, zeker vers na de
operaties, maar ook in een later stadium. Het geeft altijd je buik steun, een paard blijft natuurlijk een dier (vluchtdier), er kan altijd wat gebeuren en zo weet je zeker dat je er wel iets aan doet om je buik te beschermen. Ik gebruik sinds een jaar
(soms had ik toch de energie om te rijden) ook een extra gelpad op mijn zadel van het paard, hier vang ik de schokken van mijn zitvlak op en heb ik niet zo veel pijn als ik
ga rijden. En houd ik het ook langer vol. Deze zijn gewoon te verkrijgen bij een paardenwinkel.
Als ik paardrijd vergeet ik werkelijk alles om me heen, ik ben weer aan het genieten.
Ik kom misschien niet meer terug op mijn oude niveau, maar dat hoeft ook niet meer zolang ik maar plezier heb ik het paardrijden.
Niets is belangrijker dan ergens plezier in hebben.
Ik kijk nu zowel elke dag weer om naar Gindelle als mijn 4 honden. Ik moet mijn dag goed indelen want alles gaat niet tegelijker tijd, mijn moeheid breekt me nog elke dag op en is iets waar ik mee moet leren leven. Het is een kwestie van plannen. Maar ik laat mijn paarden en honden daar niet onder lijden, die zijn me lief en moet ik geven waar ze recht op hebben."
Mijn tips:
* Rijd met een steunband (+kap) of een steunbroekje. Of iets anders wat steun geeft aan je buik en stoma.
* Koop een goede rijbroek die goed valt op je buik
* Schaf eventueel een gelpad voor op het zadel aan, ik heb er veel voordeel van na me rectumamputatie.
* Leeg je zakje voor het rijden en gebruik eventueel indikkingscapsules om klotsen tegen te gaan.
* En ga niet stoppen met paardrijden omdat je een stoma hebt of een rectumamputatie hebt gehad, het kan allemaal gewoon zolang je maar naar je lichaam
luistert. Het rijden geeft mij zoveel plezier dat mijn dag weer goed is.
Naar boven
Zadelpijn

Mensen die geopereerd zijn aan de darmen of anus hebben
nogal eens last van zadelpijn. Een korte rit is meestal geen probleem,
bij langere fietstochten begint de zadelpijn vaak een probleem te worden. Een
goed zadel is dus van groot belang. Belangrijk is om een zadel eerst een
paar dagen uit te proberen voordat je hem koopt. Een zadel moet het lichaam op de
juiste plaats (de zitbotjes) ondersteunen. Bij vrouwen staan die zitbotjes iets
verder uit elkaar dan bij mannen. Vandaar dat dameszadels breder
en korter zijn dan herenzadels. Leren zadels moet je eerst
inzitten maar vormen zich daarna naar de bereider, andere zadels zoals gelzadels zijn zachter en zitten comfortabeler
maar vormen zich niet definitief naar je lichaam. Veel mensen hebben baat bij een zadel dat voorzien is van een
gleufje in het midden, omdat dat de druk op de plaats van het rectum wegneemt.

Belangrijk is een goed verstelbare zadelpen, zodat je het zadel kunt afstellen. Er bestaat ook een
verende zadelpen. Deze vangt schokken op bij bijvoorbeeld drempels. Je krijgt het gevoel alsof je
constant op een asfaltweg rijdt. De verende zadelpen is ook los verkrijgbaar en op bijna iedere fiets te monteren en in gewicht verstelbaar.
Ook hebben sommige fietsen vering in het frame. Je kunt je huid vooraf insmeren met bijvoorbeeld een laagje zinkzalf, hierdoor is de huid
gladder en krijgt het minder wrijving te verduren. De kleding is ook belangrijk. Er bestaat speciaal
fietsondergoed dat te koop is bij de sportwinkel. Ook een fietsbroek die
voorzien is van een kunststof zeem zorgt voor steun en bescherming.
Als extra bescherming kun je op het zeemleer in je fietsbroek een inlegvel gebruiken wat in ziekenhuizen
gebruikt wordt tegen decubitus (doorliggen). Vaak verzitten is ook belangrijk, dat helpt de
doorbloeding.

En een andere oplossing voor zadelpijn is de ligfiets. Zadels van ligfietsen heten stoeltjes en zijn er
in vele soorten. Het effect is dat het gewicht van het lichaam over een groter oppervlakte
verdeeld wordt, net als in een gewone stoel, waardoor je niet snel last hebt
van zadelpijn. Je hebt ze ook met 3 wielen als je die
met 2 wielen te eng vindt. Je kunt tegenwoordig ook een ligfiets huren.

Merk: Optima Cobra
Bij het onderwerp zadelpijn mede
gebruik gemaakt van informatie uit het blad
Combicare nieuws.
Ervin Martin over zijn ervaringen met fietsen
"15 juli 2008 werd ik geopereerd, met 5 keer bestraling vooraf. Na de operatie heb ik een chemokuur ondergaan die een half jaar lang duurde. Ik had rectumkanker met doorgroei in de kringspier. Vastgesteld in mei 2008 nadat ik eerst last had van bloed bij mijn ontlasting. Voor de operatie werd me verteld dat ik een amputatie moest ondergaan en dat ik een permanent stoma zou krijgen. Ik had mijn hele leven al gefietst, het had en heeft mijn passie. Lange tochten door Europa gemaakt in de vakanties, racefietsen en mountainbiken. Ik was heel bang dat ik nooit meer zou kunnen fietsen. Ik vroeg aan de chirurg of hij dacht dat ik ooit nog zou kunnen fietsen waarop hij zei: “Waarom niet, je zit toch op je zitbotjes?” De dag voor de operatie heb ik de chirurg nog gevraagd of hij bij de operatie goed wilde kijken of het echt wel nodig was. Dus de dag na mijn operatie stond hij aan mijn bed met de mededeling.”Nee joh, het wonder is toch niet geschied. Maar je bent er goed doorheen gekomen.” Dat bleek ook wel want twee dagen na mijn operatie liep ik al weer rond en na een week kon ik naar huis. Maar ja, wel wennen aan een stoma en een geamputeerde anus. En dan nog de kanker daarbij wat mij zorgen baarde. De stoma was het makkelijkst om aan te wennen. Ik wist al snel niet meer beter. De andere twee zaken namen meer tijd in beslag en vragen tot op de dag van vandaag aandacht.
Net uit het ziekenhuis kon ik moeilijk zitten. Mijn wond was ook nog niet helemaal dicht. Het heeft drie maanden geduurd voordat het litteken helemaal geheeld was. Daarna bleef het gevoelig. Dus langzamerhand is mijn litteken dichtgegaan en ben ik van lieverlee weer gaan zitten op traagschuim kussens en op opblaasbare kussens. Door de chemoperiode herstelde het litteken ook langzamer. Maar in oktober was ik weer in staat om korte fietstochtjes te maken op mijn gewone stadsfiets. En ondanks de chemo ging dat steeds beter. Ik fietste naar mijn behandelaars en naar het ziekenhuis en dat ging best goed. Aan het eind van mijn chemoperiode ben ik mee gaan doen aan fitness voor kankerpatiënten die net een chemokuur hadden doorgemaakt. Zitten bleef moeilijk maar ging eigenlijk steeds beter. Dus na mijn chemo werd ik wat overmoedig. Ik ging twee keer per week fanatiek sporten en ik fietste steeds langere stukken. Ook heb ik toen al vier tochten van 30 en 40 km gemaakt op de racefiets nadat ik een speciaal zadel had laten monteren.
Kort nadat ik vijftig werd moest ik dat bekopen met oedeem in mijn litteken. Ik kon niet meer zitten en verrekte van de pijn. Fietsen ging niet meer en zelfs lopen deed me pijn. Ik had mezelf gewoon geforceerd en had teveel van mijn lijf gevraagd. Dus rust en af en toe wat wandelen. Het heeft twee en een halve maand geduurd voordat ik weer goed kon zitten. Weliswaar altijd op opblaaskussentjes of traagschuim, maar toch het ging weer. Ik voelde me toch onthand omdat ik niet kon fietsen en uiteindelijk heb ik de oplossing gevonden door een tweedehands Giant Revive te kopen. Een fijne fiets die er wat typisch uitziet. Het is een fiets die tussen een ligfiets en een gewone fiets inzit met als belangrijk voordeel dat je wat achterover zit waardoor het litteken absoluut niet belast wordt. Je kunt je voorstellen dat het voor mij een hele fijne ontdekking was. Ik kon weer verder fietsen en zelfs met mijn vrouw mooie fietstochten maken zonder last te krijgen van het litteken. En ik heb daar in de mooie voorzomer gretig gebruik van gemaakt . Ik merkte ook wel dat door het fietsen en bewegen ik weer meer vermogen kreeg om te zitten; het werd steeds minder gevoelig.

Inmiddels was het juli 2009 geworden, tijd om op vakantie te gaan. Ik zag er tegenop om ver weg te gaan. Maar kennissen van ons stelden hun huis beschikbaar in het zuidelijkste puntje van Frankrijk bij Beziers. We zijn er naartoe gereisd en ik heb drie soorten kussentjes meegenomen om lang te kunnen zitten. Een self-inflating, een traagschuim en een opblaasbaar kussen in twee segmenten. We hadden de tijd dus ik heb met mijn vrouw afgesproken dat we in kleinere etappes naar ons vakantieadres zouden rijden. In drie dagen waren we op de bestemming en we hebben onderweg gekampeerd wat prima ging. En ja op ons vakantieadres stond een hybride in de schuur met een oud Avocet zadel erop, ik moest het natuurlijk proberen. En dat ging heel goed. Na wat aarzelen me toch omgekleed met de fietskleren en schoenen die in het huis hingen en ik ben gaan fietsen. Ronduit Fantastisch!! Ik was zo gelukkig toen ik na 20 km weer terug was. Wat een genot en een vrijheid!! En geen last van mijn litteken. Door de diepe zit op deze fiets zat ik inderdaad zover naar voren dat ik op mijn zitbeentjes zat en de gecombineerde zachtheid en stevigheid van het zadel kon ik het heel goed uithouden. Wat een ontdekking! Als ik dus maar niet recht op mijn litteken ging zitten en het juiste zadel gebruikte kon ik een hoop. Die twee weken heb ik om de dag gefietst en steeds verder. Uiteindelijk 60 kilometer door de bergen gefietst, dat was mijn Koningsrit.
Toen ik thuis kwam ben ik naar de fietsenmaker gegaan en hem verteld van mijn ervaringen op vakantie. Dat zadel werd niet meer gemaakt dus zijn we op zoek gegaan naar iets vergelijkbaars: stevig maar ook zacht. Uiteindelijk met een broek met extra dikke zeemleer gecombineerd werkte dat prima. Dus ik heb tot en met dat het echt begon te winteren doorgefietst . Ik hou 60 tot 70 km vol . Inmiddels spoel ik mijn colostoma maar toen ik nog niet spoelde deed ik een minizak op tijdens het fietsen en voor onderweg had ik een leren portefeuille gekocht waarin net twee stomazakken, wat gaasjes en plastic zakjes passen. Daarbij blijft het lekker
plat.
Sinds ik spoel heb ik een minicap op bij het fietsen en voor de zekerheid neem ik nog steeds de portefeuille mee, alhoewel ik hem nog nooit nodig heb gehad. Voor onderweg, hoe ver ik ook ga fietsen, neem ik altijd twee grote bidons mee. Een met alleen water en een met dixap . Deze drink ik helemaal op tijdens het fietsen. Als ik dan thuiskom koel ik eerst af en drink ondertussen een paar kopjes thee. In het begin kreeg ik namelijk darmklachten omdat ik te weinig dronk dus mij helpt dit.
Aanpassingen om te kunnen fietsen:
- Ik heb een Assos broek met extra dik zeemleer.
- Het zadel dat ik nu gebruik is een Selle Italia Lady omdat die wat breder is wat fijner is voor het verdelen van mijn gewicht over de zitbotjes en stevig en toch zacht. Met iets ondersteuning voor het litteken. Dus belangrijk dat je niet een zadel met een te diep gootje koopt!! Het litteken moet er net invallen maar toch weer iets steun hebben. Probeer zoveel mogelijk zadels uit tot je het juiste hebt gevonden. Ik heb er wel vier uitgeprobeerd. En mijn fietsenmaker vond het prima. Gewoon vertellen wat er aan de hand is en ze willen met je meedenken.
- Een fietsenmaker die verstand heeft van het afstellen van een racefiets. De mijne is fysiotherapeut geweest en fietst zelf ook. Doordat hij de fiets goed afstelt waardoor ik de juiste zit heb kan ik het zo lang uithouden. Zo kwam ik er bijvoorbeeld achter dat mijn ene been iets korter was geworden na de operatie omdat hij mijn maten van vóór de operatie ook nog had.
- Ik wrijf iedere dag twee keer mijn litteken in met littekenolie. Dat houdt het in ieder geval soepel.
- Ik heb een zitbal gekocht waar ik veel op zit. Dit traint de bekkenbodemspieren. Dit helpt ook goed om op een fietszadel te zitten en het uit te houden.
- Ik train regelmatig de bekkenbodemspieren met wat kleine oefeningen.
- Ik fiets nu regelmatig kleinere afstanden in plaats van twee keer per week een grote. Als ik het zo opbouw kan ik van lieverlee steeds meer hebben.
- Probeer eventueel een verende zadelpen, zeker op de mountainbike.
Ik ben een andere fietser geworden. Waar het me vroeger ging om de prestatie en de snelheid, gaat het me nu veel meer om het genieten. En genieten kan ik af en toe ook van lekker doorfietsen of een flinke afstand fietsen. Maar ook door te stoppen en op een bankje een banaan te eten en lekker om me heen te kijken. Of even op een terras gaan zitten. Deed ik vroeger bijna nooit. Ik kijk sowieso meer om me heen en ik let goed op mijn lijf. Niets forceren en doen wat goed voelt. En als ik dan soms niet zo hard kan nou dan maar niet. Maar ook als ik lol heb om te fietsen en voelt goed: doen en dan verbaast het me iedere keer weer wat ik nog kan en hoe ver ik dan kom. Dit jaar wil ik graag weer 100 km gaan fietsen en als dat lukt wie weet ga ik weer meedoen aan een mooie ronde.
Een rectumamputatie levert wel een handicap op maar je kunt er mee om leren gaan. Wat ik echt heb moeten leren is lief te zijn voor mijn lijf en er goed naar te luisteren. Dus niet overvragen maar dat doen wat kan. Pijn serieus nemen en je lijf goed verzorgen. En je moet geduld hebben en niet te snel willen gaan. Zo kan ik toch weer fietsen en geniet ik er met volle teugen van."
Ervin Martin, 50 jaar
|