Het verzorgen van je stoma is iets wat je al snel in je eigen routine opneemt. Toch kan het in het begin spannend of onzeker voelen. Op deze pagina nemen we je stap voor stap mee in de verzorging, met praktische tips en aandachtspunten.
Op welk moment van de dag?
Het moment waarop je je stoma verzorgt hangt af van wat je zelf het prettigste vindt. Vaak is het 's morgens het handigst omdat je dan nog nuchter bent en de stomaproductie daardoor het minst is. Maar dit verschilt per persoon en per soort stoma. Als je dat prettig vindt, en vaak is het ook handiger bij een ileostoma en urostoma, kun je eerst je stomazakje in het toilet legen. Nadat je de benodigde materialen hebt klaargezet, knip je als eerste in de nieuwe huidplak met behulp van een mal de vorm van je stoma uit. Vaak zit er in de plak al een opening maar een stoma is nooit helemaal perfect rond en elke stoma heeft weer een andere vorm. (Foto onder met dank aan Wieke)
De opening in de huidplak
Het is belangrijk dat de opening van de huidplak op de goede maat is geknipt, zodat de huid rondom de stoma (de peristomale huid) beschermd wordt. Als de opening te wijd geknipt is, komt de huid in contact met de ontlasting of urine. Dat kan huidirritatie geven. Als de opening van de huidplak te klein geknipt wordt, kan het slijmvlies van je stoma beschadigd raken, waardoor het bijvoorbeeld gaat bloeden of zwellen. Ook kan de ontlasting bij een te kleine opening de plak van de buik af duwen, met als gevolg lekkage.
De opening in de plak moet nauw aansluitend zijn, maximaal 2 mm groter dan de omtrek van de stoma. Dit ook omdat de stoma iets groter kan worden op het moment dat er vaste ontlasting uit je stoma komt. Bij een colostoma kan daardoor de opening van de plak eventueel iets groter zonder dat de huid wordt aangetast door de vastere ontlasting. Bij een heel klein stoma is het soms ook beter een iets grotere opening te maken omdat anders de ontlasting de huidplaat weg kan drukken.
Houd er de eerste 3 maanden na een operatie rekening mee dat de stoma kleiner wordt, en dus ook de opening daarop moet worden aangepast! In deze fase is een uitknipbare huidplak aan te raden.
- De juiste flensmaat is bereikt wanneer de opening nauw rond je stoma aansluit, zonder in het slijmvlies te snijden. Vaak kun je aan de achterkant van de plak zien tot hoe ver je de opening mag knippen.
- Het handigst is om zelf, of met hulp van je stomaverpleegkundige, een mal te maken van een stukje karton (bijvoorbeeld het karton dat in het pak gaasjes zit) of met een speciale mal die je kunt krijgen bij fabrikanten en leveranciers. Met behulp van die mal teken je met een pen de maat van je stoma af.
Uitknippen
Daarna knip je, als je een uitknipbare huidplak hebt, de vorm van je stoma uit via het voorgetekende lijntje met een licht gekromde schaar (verkrijgbaar bij je leverancier). Bij een voorgestanste plak kun je deze handelingen natuurlijk overslaan. Pas bij een eendelig systeem op dat je niet in het zakje knipt, je kunt dan het beste het zakje even bol trekken of blazen om dit te voorkomen.
Als je de goede maat uitgeknipt hebt maak je de rand glad met je vinger, zodat er geen scherpe randjes meer aan zitten die je stoma zouden kunnen beschadigen.
Zoek je een linkshandige schaar? Die vind je hier.
Wat als zelf knippen niet (goed) meer lukt?
Als zelf knippen een probleem wordt, kan de thuiszorg een doosje huidplakken voorknippen. Is er geen thuiszorg, dan kan familie dit doen. Wanneer dat ook niet mogelijk is, kun je contact opnemen met de leverancier of fabrikant; zij kunnen een doos voorgeknipt toesturen. Dit is alleen mogelijk bij een tweedelig systeem. Overweeg eventueel om over te stappen op ander materiaal en overleg hierover met een stomaverpleegkundige.
Lees hier meer over een stoma bij verminderde handfunctie
Stomastans of ponstang
Er zijn ook speciale stomastansen op de markt. Hierdoor hoef je de opening niet zelf te knippen. Een stans is alleen mogelijk als je een stoma hebt van een constante en gelijke diameter en vooral te gebruiken bij een tweedelig systeem. Leverancier Mediq is nog de enige die een Stomastans Mes heeft, die op maat wordt gemaakt. Ook voor niet Mediq klanten is deze te bestellen. Indien je daar geen klant bent, wordt hij alleen niet vergoed.
Huidplak verwarmen?
Als je stomazakje een opening of kraantje aan de onderkant heeft, maak die dan eerst dicht. Terwijl je verder gaat met het verzorgen van je stoma vinden veel stomadragers het prettig de huidplak voor te verwarmen. Bijvoorbeeld door de plak op een warme plek te leggen tegen je lichaam, zodat de plak soepel wordt door je lichaamstemperatuur en de kleefkracht optimaal wordt.
Wist je dat het voorverwarmen van de huidplak een verouderd advies is? Lees hier ons onderzoek Plak verwarmen vóór aanbrengen verouderd advies, wat doen de stomadragers?
Oude plak voorzichtig verwijderen
Daarna leg je een onderlegger (bijvoorbeeld een oude handdoek) over je kleding ter bescherming. Vervolgens ga je de oude plak voorzichtig verwijderen. Je pelt de plak eraf als een sinaasappel van boven naar beneden om huidbeschadiging te voorkomen, eventueel met behulp van een nat gaasje. Je kunt op dit gaasje ook een zeepvrije zeep gebruiken (zoals Sebamed).
Er bestaan ook hulpmiddelen in doekjes en spray vorm om je plak beter te kunnen verwijderen zonder dat je huid beschadigd.
Tips om productie op te vangen
Als je de oude plak voorzichtig hebt verwijderd leg je meteen een gaasje over je stoma om eventuele stomaproductie op te vangen. We benadrukken dat onderstaande tips alleen kortdurend en in overleg met je stomaverpleegkundige mogen gebeuren, zeker bij kleine of kwetsbare en snel bloedende stoma’s.
- Als de stoma op dat moment veel produceert, kun je een mini-tampon gebruiken. Deze kun je tijdelijk in je stoma doen. Vlak voordat je de plak erop doet haal je de tampon er weer uit.
- Een andere tip is om een gaasje als een kokertje op te vouwen en vast te plakken en deze 'over de stoma heen te zetten'. Als de stoma dan toch wat produceert wordt dit opgevangen door het gaasje.
- Een tip van John, die een urinestoma heeft, is om een tampon door de helft te knippen en ze in de breedte op te rekken. Ze werken goed om de stoma tijdens de verzorging af te schermen en het vocht op te nemen.
Controle
Voordat je de oude huidplak weggooit bekijk je eerst nog even de achterkant van de plak om te zien of er ontlasting of urine onderdoor is gekomen.
Afval
De oude huidplak gooi je weg in een afsluitbaar afvalzakje.
Er bestaan luchtdichte afvalemmers, speciaal bedoeld voor luiers, waarin je het blauwe wegwerpzakje kunt gooien zodat je geen last hebt van luchtjes. Handig als je bijvoorbeeld in een appartement woont en moet betalen per lediging. Kijk hiervoor bij babyspeciaalzaken.
In sommige gemeenten moet je een bedrag betalen voor de hoeveelheid afval. Door een stoma produceer je vaak meer afval dan gemiddeld. Vaak kun je door middel van een verklaring van je arts hier een korting of vergoeding op krijgen. Deze regels kunnen lokaal verschillen, vraag bij je gemeente/zorgverzekeraar om de actuele regeling.
Lees meer over het DifTar afvalsysteem
Huid schoonmaken
- Als je de huidplak eraf hebt gehaald kun je de huid rondom je stoma schoonmaken met natte gaasjes.
- Vermijd zoveel mogelijk het gebruik van zeep, olie, bodylotion etc. op de huid waar de plak op zit, want de vaak vettige bestanddelen in deze producten beïnvloeden de kleefkracht van de huidplak nadelig.
- Indien je toch zeep wilt gebruiken, gebruik dan pH-neutrale zeep (bijvoorbeeld: Eucerin PH5 of Dermolin).
- Ook kun je eventueel wat lijmoplosser gebruiken om de kleefresten te verwijderen.
- Al geeft het geen problemen als je de kleefresten gewoon laat zitten, dat is beter dan de huid schoon te boenen.
Er bestaan allerlei producten om de huid rondom de stoma schoon te maken en de lijmresten op een zachte manier te verwijderen.
Bloedend stoma
Als de stoma bloedt tijdens het verzorgen is dat niet verontrustend maar eigenlijk heel normaal. Een stoma bestaat namelijk uit goed doorbloed slijmvlies. Denk aan je tandvlees wat ook kan gaan bloeden tijdens het tandenpoetsen. Dit gebeurt wat vaker bij mensen die bloedverdunners gebruiken, medicatie zoals aspirine en mensen die een chemokuur krijgen. Meestal is het voldoende als je je stoma even met een nat koud gaasje dept. Als de huid rondom je stoma schoon is dep je het na met een droog gaasje.
Als het bloeden niet binnen een kwartier stopt of erg hevig is, is het wel verstandig een arts of je stomaverpleegkundige te raadplegen.
Speciale crèmes
Voor de bescherming en verzorging van de huid kun je eventueel speciale crèmes gebruiken, welke geen restjes -zoals vochtinbrengende bestanddelen of olie- achterlaten en dus de plakkracht niet beïnvloeden. Let er hierbij op dat je maar heel weinig gebruikt, een luciferkop is al genoeg. Wrijf het goed in voordat je de huidplak aanbrengt.
Föhn de huid niet droog. Hierdoor droogt de huid uit en kun je ongemerkt je stoma verbranden.
Bij grotere problemen zoals een open of smettende huid, lekkages etc., kijk dan op deze pagina en neem contact op met je stomaverpleegkundige. Kijk hier ook als je benieuwd bent naar andere hulpmiddelen rondom de verzorging, zoals wiggetjes, pasta en andere hulpmiddelen die je onder de plak kunt gebruiken.
Beschermlaag huidplak verwijderen
Verwijder nu de papieren of plastic beschermlaag van de nieuwe huidplak. Ondertussen ligt er een gaasje over je stoma om te voorkomen dat de urine of ontlasting in contact komt met de huid, wat huidirritatie kan veroorzaken.
Aanbrengen plak
Het is belangrijk om de huid van je buik bij het aanbrengen van de plak zo strak mogelijk te houden. Want als er veel plooien zitten kan de ontlasting of urine via die plooien gaan lekken. Soms kan het bij een buik met veel plooien of een breuk beter zijn onderuitgezakt of liggend de plak aan te brengen.
Eendelig systeem
Bij een eendelig systeem vouw je het zakje en de plak dubbel zodat je de onderkant van de opening tegen de onderkant van de stoma aan kan plakken. Daarna plak je de bovenkant van de plak ook op de huid. Je vouwt hem dubbel zodat je ziet waar je de plak precies plakt.
Tweedelig systeem
Bij een tweedelig systeem kun je de stoma wel goed zien en kun je de plak er gelijk opplakken, maar begin met het plakken wel altijd vanonder af.
Huidplak aandrukken
Druk de huidplak vanuit het midden goed aan en houd vervolgens 30–60 seconden je warme hand op de plak, zodat deze goed hecht. Het is belangrijk om hier de tijd voor te nemen, omdat dit lekkages kan voorkomen.
- Bij een tweedelig systeem klik je eerst het nieuwe stomazakje op de huidplak. Geef tijdens het aanbrengen tegendruk met je hand op de plak of ring, zodat deze goed vastklikt en aansluit. Controleer altijd of het zakje goed bevestigd is door er voorzichtig even aan te trekken.
- Na ongeveer 15 minuten is de huidplak optimaal gehecht. In het eerste kwartier na de verzorging is de kans op loslaten of verschuiven nog groter. Daarom is het belangrijk om in deze hechtingsperiode rustig aan te doen. Ga je meteen sporten of veel bukken, dan vergroot dat de kans op lekkage.
Het kan soms nodig zijn om een extra pleister of halve manen rondom de plak aan te brengen. Deze zijn er in verschillende soorten. Meer hierover lees je op deze pagina.
Geur
Als je onzeker bent omdat je denkt dat je stoma ruikt (wat vaak helemaal niet zo is!), kun je eventueel een beetje parfum op je zakje spuiten. Als je overigens wel iets ruikt, is dat vaak een teken dat je een lekkage hebt of dat het filter verzadigd is. Kijk hier voor tips.
Kijk hier naar de gebruiksnormen voor stomamateriaal opgesteld door de overheid
Lees de ervaringen van stomadragers met de verzorging van hun stoma
